Leraar

cb_leraarScholam eamus: de school en onderwijs in Romeins Nederland
Door Frank Broeke, docent Klassieke Talen en lid van Vereniging Pax Romana.
Amstelveen, september 2011

In het Rome van de eerste eeuw n.Chr. moet het een gebruikelijk beeld zijn geweest: op de diverse fora die de stad rijk was, werden offers gebracht, er werd politiek bedreven, handelaars prezen hun waren aan, maar men kon ook kinderen horen die versregels van beroemde Romeinse dichters als Vergilius reciteerden. Hoewel over onderwijs in onze contreien weinig tot niets bekend is, moet een dergelijk beeld op het forum van het stadje bij fort Levefanum, het moderne Wijk bij Duurstede dat in een noordelijke uithoek van het Romeinse Rijk lag, niet veel anders zijn geweest.

Bij het woord ‘school’ denkt men meteen aan een gebouw dat voor het geven en volgen van onderwijs ontworpen is, waar (in het geval van een middelbare school; de schrijver dezes baseert deze alinea op zijn eigen ervaring) leerlingen ten gevolge van de leerplicht aanwezig moeten zijn en waar diverse leraren een eigen vak doceren nadat zij een zgn. vakopleiding hebben gevolgd. Dit alles gebeurt onder het toeziend oog van een rector (dat is namelijk wat een rector dient te doen, rector betekent ‘bestuurder’), diens conrectoren en een door de overheid ingestelde schoolinspectie, die op onafhankelijke basis de kwaliteit van het gegeven onderwijs controleert.

Onderwijs volgen in de Romeinse tijd was een voorrecht, zeker geen wettelijke verplichting. Leraren doceerden meerdere vakken en deden dat vanuit de kennis die zij tijdens hun eigen schooltijd hadden opgedaan en zoveel mogelijk en naar eigen inzicht verdiept hadden. Een overkoepelende schoolorganisatie was afwezig en ook was er geen objectieve controle vanuit de overheid. Men bedenke zich dat dat niet wil zeggen dat het onderwijs toentertijd een opportunistisch beroep was, zodat iedereen met een beetje relevante kennis zichzelf leraar kon noemen en het vak succesvol kon uitoefenen. Leraren in de Romeinse tijd werden zeker beoordeeld, maar dan wel door hun eigen ‘klanten’, de betalende ouders van de leerlingen. Deze ouders hadden zelf genoeg onderwijs genoten en een zodanige positie verworven in de maatschappij, dat zij de vaardigheden en relevante kennis van een leraar goed in konden schatten.

Alleen redelijk tot zeer welgestelde Romeinen konden het zich veroorloven om hun kinderen (zowel jongens als meisjes) vanaf ongeveer hun zevende jaar naar de lessen van een leraar te laten gaan. De kinderen werden ’s ochtends geëscorteerd door hun paedagogus, een Grieks woord dat letterlijk ‘kinderbegeleider’ betekent. Deze paedagogus was een slaaf die naast het begeleiden van de kinderen naar school ook als taak had de lessen van die dag te overhoren. De paedagogus liet de kinderen achter bij de magister. Een magister was meestal een Griek1, die zich toegelegd had op het bijbrengen van basale vaardigheden: Latijn en Grieks lezen2, schrijven en rekenen. Als de gelegenheid zich voordeed, kon de magister een zijweg bewandelen naar de geschiedenis en mythologie, zij het echter oppervlakkig. De magister vroeg hiervoor een vergoeding van de ouders. Een groot verschil met modern onderwijs is dat de magister de kinderen met een stok of rietje onder de duim hield: de dichter Horatius beschrijft zijn magister Orbilius als plagosus, ‘graag klappen uitdelend’3.

Na het onderwijs bij de magister werden de meeste jongens geacht een beroep als handwerker, boer of soldaat te leren. Indien gewenst en financieel mogelijk, kon een vader besluiten om zijn zoons een vervolgopleiding te laten geven. Dit gebeurde als zij rond de twaalf jaar oud waren. Deze opleiding werd verzorgd door een grammaticus. Ook de grammaticus was een Griek, die de kennis die de jongens bij de magister hadden opgedaan verdiepte en ze daarnaast onderwees in literatuur (in de vorm van het reciteren en uit het hoofd leren van complete passages uit werken van beroemde Romeinse en Griekse dichters), geschiedenis, aardrijkskunde (tot op zekere hoogte: de Romeinen hadden geen accurate landkaarten en wisten slechts door vage geruchten van verre volkeren), sterrenkunde en mythologie. De vier laatstgenoemde disciplines waren bedoeld als referentiekader bij de gelezen dichters. Hiervoor werd ook door de grammaticus een vergoeding gevraagd van de ouders. Meisjes namen geen deel aan deze opleiding. Zij werden thuis verder onderwezen in de taken van een Romeinse huisvrouw, zoals koken, spinnen, weven en kinderverzorging, om hen voor te bereiden op hun aanstaande huwelijk: meisjes trouwden gemiddeld rond hun vijftiende jaar.

Na drie jaar, dus rond hun vijftiende jaar, waren de jongens klaar met hun lessen bij de grammaticus. Zij waren nu klaar om deel te nemen aan de Romeinse maatschappij en een beroep in het hogere segment van die maatschappij uit te oefenen, zoals ondernemer of ambtenaar. Een klein deel van de jongens, de zonen van zeer welgestelde ouders, kreeg nog een vervolgopleiding onder de hoede van een rhetor. Een rhetor was, wederom, meestal een Griek4 die de jongens onderwees in welsprekendheid, de ‘rhetorica’. Het belang van deze vaardigheid ligt in de rol die de jongens geacht werden te zullen spelen in de Romeinse maatschappij: zij waren voorbestemd om hoge posities te bekleden, zoals senator of advocaat. De Grieken en Romeinen meenden dat welsprekendheid diende om de toehoorders het meest effectief te bereiken. Dit blijkt ook uit de training van de jongens: hun werd geleerd om zowel argumenten vóór als tegen een standpunt te bedenken, stijlmiddelen effectief in te zetten en gebaren en stembuigingen te maken om hun woorden kracht bij te zetten. Ook behandelde de rhetor de Griekse en Romeinse literatuur op een zodanig diepgaande wijze, dat de jongens die voor hun eigen welsprekendheid konden gebruiken, en filosofie, dat diende om logisch te leren redeneren. Als er in de omgeving geen rhetor van voldoende statuur zijn vak uitoefende, werden de jongens op een studiereis van een paar maanden tot één of twee jaar gestuurd. De bestemming was bij voorkeur Rome, maar ook werd er gekozen voor Athene, de bakermat van de beschaving5, of het Griekse eiland Rhodos, waar zich diverse scholen voor retorica bevonden.

Er zijn geen archeologische resten van enige onderwijsactiviteiten teruggevonden in Nederland. Het feit dat er wel veel door lokale mensen beschreven voorwerpen gevonden zijn, duidt er echter op dat minstens de basisopleiding door een magister toch voor veel mensen, ook in Nederland, toegankelijk was. Op de plek waar het militaire fort Fectio heeft gestaan, bij het huidige Vechten, en bij Tolsum (Fr.) zijn schrijfplankjes gevonden die door soldaten en zelfs door slaven zijn beschreven.


1 De Romeinen koesterden een diep respect voor de intellectuele verworvenheden van de Grieken, zoals hun literatuur. Daarom stelden zij graag Grieken aan als leraren van hun kinderen.
2 In het Romeinse Rijk werd in het westen voornamelijk Latijn gesproken, in het oosten Grieks. Grieks nam, vanwege het feit dat de taal dus werd gezien als die van een beschaving die op intellectueel gebied meer had bereikt dan de Romeinse, dezelfde functie als lingua franca in als Engels heden ten dage en werd zelfs als chique gezien: het duidde op een goede opleiding. De beroemde laatste woorden ‘Et tu, fili’, ‘ook jij, mijn zoon’, sprak Caesar volgens zijn biograaf Suetonius (Vita Divi Iuli 82) in het Grieks uit: ‘Kai su, teknon’.
3 Horatius, Epist. II.1.70-71.
4 Er zijn ook Romeinse rhetoren, oratores, bekend: een van de bekendste is M. Fabius Quintilianus (ca. 40-100), die een instructieboek over welsprekendheid heeft geschreven, De Institutione Oratoria.
5 Zie noot 1 en 2.